Het is een mooi beeld: met beide benen in je droom staan. In dit geval zijn het de vogels die zonder erbij na te denken met hetzelfde bezig zijn. Of de mensen nu het landschap weer eens gewijzigd hebben of niet, de vogel popt gewoon weer op. Is dat niet een geweldig verschijnsel? Zoals het rizoom telkens weer kan opkomen. Net als bamboe en riet, al trek je de scheuten eruit, hij komt toch weer terug omdat hij zich ondergronds horizontaal verspreidt.

Het vraagstuk

Ik moet erkennen: ik kende rizoom - wortelstok met veelal horizontale vertakkingen - tot gisteren ook niet. Maar toen las ik een mooi essay met de titel “De Boom en het Rizoom”. Eerst dacht ik dat het een gedroomd verhaal zou zijn, maar het is een uitermate realistisch, theoretisch onderbouwd betoog over overheidssturing in een netwerksamenleving. Er zit wel een soort droom in het essay opgesloten. Die gaat over een overheid die er in slaagt om maatschappelijke effecten te bereiken door zich aan te passen aan de werkelijkheid. De traditionele hiërarchie, gebaseerd op machtsdenken, voldoet allang niet meer (zo al ooit) om de vele complexe vraagstukken enigszins adequaat op te lossen. Nou, ik denk dat iedereen daar wel voorbeelden van kent. De metafoor van het rizoom is bedacht door de Franse filosoof Deleuze in de jaren ’90. Als de samenleving een rizoom is dan is de overheid de boom. Dat schetst het vraagstuk afdoende: het zijn twee werelden die zich niet verbinden.

De oplossing

Het probleem is helder, maar wat doen we er aan? Dat is een hele goede vraag. Het antwoord is: zoeken, experimenteren en exploreren. We hebben geen panklare oplossing, we weten alleen dat het anders moet dan in het verleden. Dus als je heel goed kijkt naar wat we eerst deden, doe het dan straks eens anders. Innoveren heet dat. Met vallen en opstaan, niet in een laboratorium maar in het echt. Met alle risico’s van dien, in de wetenschap dat niet innoveren ons niet verder brengt.

Ook de vogelwereld ontwikkelt zich, al zou je dat misschien niet denken. Het is dankzij het aanpassingsvermogen en lerend vermogen dat soorten overleven. Zij blijven dromen en bezig met het nieuwe leven.

Plaatje: met dank aan Loesje. Een mooie aanvulling voor Gevleugeld leiderschap: de innovatieve leider. (De Koekoek, zie een volgend blog).

Essay: door de Denktank van de NSOB, in opdracht van het Ministerie van VROM 2010, geschreven door dr. M. van der Steen, drs. R. Peeters en prof. dr. M. van Twist