Hoe verloopt de besluitvorming in Fukushima? De informatie die we er over hebben is helaas uitermate beperkt. We kunnen niet veel meer dan kijken wat er gebeurt en op basis van die waarnemingen proberen een voorstelling te maken van hoe dat gaat. Uit de berichten lijken we te kunnen opmaken dat de besluitvorming anders verloopt dan in een normale situatie. Dat is ook niet zo gek want de situatie is zeer bijzonder. Wat er gebeurt is nooit eerder voorgekomen en is vermoedelijk ook niet onderkend in scenario’s die ooit bedacht zijn. De gebeurtenis is van de buiten categorie.

Brand

In zulke omstandigheden is de kans heel groot dat mensen terugvallen op een strategie die hen van nature het meest bekend is. Dat is als het ware een reflex die de rationaliteit verdringt. In zijn analyse van een bijzondere, tragische situatie waarin brandweerlieden terecht waren gekomen bij het bestrijden van een natuurbrand in een afgelegen gebied beschrijft Karl Weick hoe dat proces van besluitvorming verloopt. Ondanks hun goede training werden de brandweerlieden verrast door het vuur en daardoor ingesloten. Een van hen zag dat de enige manier om te overleven was brand te stichten op de plek waar zij zich bevonden zodat er een open ruimte zou ontstaan en de enorme vuurzee over hen heen zou slaan. Hij probeerde de anderen dat duidelijk te maken, maar het lukte niet om het collectief te maken. Zij konden daardoor niet ontsnappen aan de vlammen terwijl degene die zijn voorbeeld volgde het wel overleefde. Het is zo onnatuurlijk om brand te stichten voor een brandweerman dat ze die stap niet konden maken.

Ringi

De omstandigheden in Fukushima zijn vergelijkbaar wat betreft het onvoorstelbare karakter van de gebeurtenis (en niet wat betreft de omvang). Hoe nu reageren de Japanse beheerders van de kerncentrale? De procedures en trainingen ten spijt is de kans groot dat zij primair doen wat zij van nature zouden doen. In de Japanse cultuur van Ringi is de besluitvorming een proces waaraan een ieder kan deelnemen. Het levert afgewogen besluiten op die doorgaans kunnen rekenen op een stevig draagvlak. Het is een degelijke manier van collectief betekenis geven. Daardoor stagneert het in de uitvoering zelden. Een nadeel van deze manier van besluitvorming is dat het lang kan duren want men gaat pas iets doen als er consensus is. In een crisis weegt dit nadeel zwaarder. En de complicatie is hier bovendien dat er gebrek aan informatie, kennis en ervaring is.

Mijn indruk is dat binnen de gemeenschap in Fukushima de besluitvorming lijkt op die traditionele manier van werken. Paradoxaal genoeg zou de verklaring daarvoor kunnen zijn dat men in paniek is. Op zijn Japans. Er is consensus dat er paniek is en iedereen blijft kalm want zo zitten ze in elkaar. Het komt op ons erg cool, en rationeel over, maar dat is het dus niet, althans niet per se.

Resultaat

En het resultaat? Hopelijk loopt het beter af dan met de brandweerlieden.

26 maart 2011 Japandag