Het is weer de tijd dat grote aantallen spreeuwen zich laten zien. De indrukwekkende zwermen zijn fascinerend. De ongeveer 60.000 spreeuwen boven Utrecht zijn deze maand een hit op You Tube, en dat niet voor het eerst. De vogels vormen met elkaar een elegante eenheid. Hoe snel zij ook vliegen en daarbij wendingen maken, zij komen niet met elkaar in botsing. Hoe krijgen ze dat voor elkaar? Er is niemand die de richting aangeeft en toch weet elke deelnemer wat hij moet doen. Uit het voorbeeld van deze zwermen is het principe van zelforganisatie afgeleid. Het belicht de andere kant van leiderschap, namelijk dat je door minder te doen meer effect kan hebben. Leiders die proberen zo’n zwerm toch te besturen zijn kansloos. Een interessante variant die ook voorkomt is dat managers druk zijn met zichzelf, structuren en organogrammen terwijl de zwerm lekker zijn eigen gang gaat.

In organisaties gaat het er om te onderkennen of je met zo’n zichzelf organiserende mooie zwerm te maken hebt of met iets anders. In de natuurlijke omgeving is het verschijnsel in zichzelf evident. In de mensenwereld hangt dat af van wat wij er van maken.

In de onderstaande video wordt het natuurverschijnsel mooi uitgelegd.

Over het verschijnsel ‘zwerm’ in de mensenwereld lopen de opvattingen (uiteraard) nogal uiteen. Jaap van Ginneken pleit voor meer ruimte voor zelforganisatie. Hij publiceerde in 2009 het boek De kracht van de zwerm, over zelforganisatie dat is geïnspireerd op de zwermen spreeuwen. Een hoorcollege van hem is hier te volgen.

Misschien wel een typisch Nederlands verschijnsel is dat we ook een Stichting Zelforganisatie kennen. Deze stichting coördineert sinds januari 2009 Innovatie Prestatie Contracten (IPC) SMART Innovation. Of ze daarmee ook zwermmanagement toepast is nog maar de vraag.