Een breed gedeelde waarneming is dat in het algemeen het vertrouwen in politiek en bestuur afneemt. Verschil van mening is er over de vraag of dat erg is. De afname van vertrouwen loopt min of meer synchroon met de toename van beschikbare informatie. Er is zo gezegd een verregaande democratisering van kennis dankzij de virtuele toegang en beschikbaarheid. Sociale netwerken zorgen via internet voor een verbijsterend snelle verspreiding. Misschien was in het verleden het vertrouwen gebaseerd op het gemis aan informatie: “met de kennis van nu had ik toen minder vertrouwen gehad”.

Naast de klassieke Trias Politica van wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht, is er een nieuwe Trias ontstaan: Bestuur – Kennis – Media. De veranderingen die zich hierin voltrekken zijn volop aan de gang. Ontwikkelt onze democratie zich mee? En hoe dan?

Dat zijn vragen die Roel in ’t Veld stelt in het gisteren verschenen boek “Kennisdemocratie”. Een waardevol en boeiend betoog om er iets mee te gaan doen. Deze publicatie inspireert mij tot de volgende opmerkingen.

In de Trias van Bestuur – Kennis – Media zijn de laatste twee enorm veranderd en in beweging. Waar voorheen de kennis het domein was van ‘de wetenschap’ is er nu sprake van een meerzijdigheid van kennis die zich niet houdt aan van bovenaf opgelegde richtlijnen. In ’t Veld relativeert het begrip ‘kennis’ o.a. door op te merken dat veel relevante wetenschappelijke kennis sterfelijk, zo niet vluchtig is.  Zodra we ons kennis hebben eigen gemaakt verwerken we deze. Dat leidt vervolgens tot verdieping of verandering waardoor de opgedane kennis als het ware veroudert. Naarmate dit proces sneller verloopt is kennis dus ook meer vluchtig van aard.

In ons handelen is lang niet alleen wetenschappelijke kennis relevant. Emotie en waarden doen daarin minstens evenveel mee. Toch werken we in democratische besluitvorming veelal met rationele modellen die uitgaan van het afwegen van alternatieven op basis van feiten en kennis. Je zou kunnen zeggen: tegen beter weten in. De invloed van media is enorm toegenomen. De beschikbare informatie is allang niet meer afhankelijk van wat er top-down beschikbaar komt. Oneindig veel informatie komt bottom-up beschikbaar. De werking daarvan is nog niet goed onderzocht maar we merken wel dat er werking van uitgaat.

Bij de presentatie van het boek in Nieuwspoort vertelde In ’t Veld dat hij zich afvraagt of democratie nu is dat de meerderheid beslist of dat het gaat om een systeem van ‘checks and balances’. Wat mij betreft is het antwoord: allebei. Als een onbenullig iemand minster wordt kan hij niet zomaar alles overhoop halen. De bureaucratie is behoudend van aard en allerlei procedures verhinderen snelheid van handelen. Dat is een goede firewall tegen onbezonnen gedrag. De andere kant hiervan is dat vernieuwing evenmin in hoog tempo doorgevoerd kan worden. Wie dat wil bereiken moet een lange adem hebben. De ‘checks and balances’ werken beide kanten op. En daarover beslissen we altijd in meerderheid.

Dit systeem zelf veranderen is dan ook dubbel zo moeilijk. De vele pogingen daartoe tonen dat wel aan. De vraag is wat mij betreft ook of daarin wel de oplossing voor het gesignaleerde vraagstuk ligt. Ik zie niet direct een verband tussen bijvoorbeeld een gewijzigd kiesstelsel of de invoering van het referendum en het vertrouwen in de politiek. Is het te verwachten dat de veranderingen aan de kant van Kennis en Media zich anders gedragen of een ander effect hebben als de instituties wijzigen? Daarover is niet veel met zekerheid te zeggen zolang het niet gedaan is. Misschien is het juist wel extra waardevol dat één ding eens even wel stabiel blijft. Het geeft ons de ruimte om te stoeien met alle vernieuwingen en deze te benutten in de bestaande instituties, ze daarmee vernieuwend te laten werken. Dat geeft ons de gelegenheid om ervaring op te doen en te ervaren of die instituties als zodanig wel het probleem zijn. Democratie 3.0 geeft en neemt daarvoor de ruimte op basis van de klassieke Trias. Het is niet uit te sluiten dat daardoor het vertrouwen toeneemt.