Ik zie het nieuws rondom Wikileaks als een enorm vat met dilemma’s en paradoxen. Enkele principiële overwegingen daarbij zijn de volgende.

Openbaarheid

Het publiceren van andermans documenten is in beginsel niet toegestaan. Anderzijds is het publiceren van informatie over het functioneren van de overheid een plicht. In Nederland is informatie opeisbaar via de Wet openbaarheid van bestuur. Wij gaan daarin vrij ver. Ook voorbereiding van beleid valt daar bijvoorbeeld onder. De gedachte is dat een democratische rechtsstaat gebaseerd is op de beschikbaarheid van informatie. Maximale openheid draagt daaraan bij. Maar uitzonderingen zijn er uiteraard ook: als de informatie de staatsveiligheid in gevaar brengt blijft publicatie achterwege. Zoals altijd bij een juridische benadering: het hangt er dus maar net vanaf hoe je het interpreteert.

De Amerikanen hebben daar wat andere opvattingen over dan wij. Je kan ook zeggen dat ze wat meer te verbergen hebben. Wonderlijk is dat ze dat niet zo best geregeld hebben. Je moet natuurlijk wel maatregelen nemen om te voorkomen dat je gegevens die je geheim wil houden in andere handen komen. Zoals je ook je fiets op slot moet zetten. Als je dat niet doet en hij wordt ontvreemd dan zal de verzekering waarschijnlijk niet uitkeren. De boosheid van de Amerikanen is daardoor niet zo overtuigend.

Beginselen

De idealen die hebben geleid tot de Universele verklaring van de rechten van de mens zijn in de recente geschiedenis een beetje weggezakt. Het debat over het optreden door machthebbers in de wereld gebeurt op zijn zachtst gezegd nogal eens op basis van onvolledige en onjuiste informatie. Het is in dit licht extra belangrijk om werk te maken van het boven tafel krijgen van de juiste informatie. De onthullingen over de manier van denken en werken van de diplomaten en politici, dragen bij aan het dalende vertrouwen in het functioneren van het hele apparaat. Het voordeel hiervan kan zijn dat er stil gestaan wordt bij de beperkingen van al deze diensten zodat bij het nemen van beslissingen, bijvoorbeeld over oorlog of vrede, men niet voetstoots aanneemt wat er gezegd wordt. Gezien vanuit de filosofische grondslagen van de Universele verklaring is publicatie van aanvullende informatie een goede zaak, in het algemeen belang. Dit belang dient afgewogen te worden tegen de mogelijke schade die het gevolg kan zijn van publicatie, maar het algemeen belang gaat al snel boven het individuele belang van een diplomaat of een politicus die zich in zijn hemd voelt staan. Of de bewering dat publicatie een gevaar is voor de staatsveiligheid, is moeilijk op voorhand te beoordelen.

Reactie

Opvallend is de parallel van de Amerikaanse reactie met wat de Chinezen doen wanneer ze zich in het nauw gedreven voelen. De Verenigde Staten heeft internet weten af te sluiten voor Wikileaks zoals China ook internet censureert. Een beetje nerd weet dat wel te omzeilen, maar niet het grote publiek. De boodschapper wordt aangepakt, niet de pijnlijke kwesties die nu openbaar zijn geworden. Die behoren kennelijk tot het normale patroon en gaan waarschijnlijk gewoon door als er geen aandacht voor komt.

In de volgende fase zal moeten blijken of het democratische systeem sterk genoeg is om naar zichzelf te kijken. Want daarin onderscheidt het zich van andere systemen. De eerste psychologische reactie is boosheid. Na de verwerking hiervan ontstaat er mogelijk ruimte om te reflecteren over waar dit nu precies over gaat, waarom dit zo loopt, zodat het lerend vermogen in stelling wordt gebracht in plaats van het machtsdenken.

Het zou mooi zijn als Nederland dat zich nog steeds graag als gidsland positioneert, hierin het voortouw neemt en aan de slag gaat met de op ons land betrekking hebbende documenten. Leg svp gewoon uit wat je er mee doet en waarom. Is het bijvoorbeeld conform onze kernwaarden dat wij niet geverifieerde informatie verspreiden en zo nu en dan een manier van werken hebben alsof het een roddelrubriek is? Het is kortom een prachtige kans om aan bezinning te doen. Dan heeft het zin. Don’t kill the messenger.