Pieter van Vollenhoven was deze week in het nieuws met een wat mij betreft nogal curieus verhaal. Alle onderzoekers zijn niet onafhankelijk behalve hijzelf. En als het om een parlementair enquête gaat want dan komt de waarheid wel boven. Dat was het nieuwsberichtje. Er zijn weinig onderzoekers die gereageerd hebben, ik heb ze althans niet gehoord. Misschien nemen ze Pieter niet serieus? Maar waar gaat het nu eigenlijk over? Wanneer is iemand onafhankelijk?

Voor elke wetenschapper is dat een relevante vraag. In de eerste plaats gaat het bij opdrachten voor een onderzoek om de formulering van de opdracht. Daar zit per definitie een afhankelijkheid in, ook al is de opdracht ruim geformuleerd, je moet je wel aan je opdracht houden.

In de tweede plaats speelt er de relatie. Ook al gedraag je je nog zo onafhankelijk er is een relatie met de ander, niet alleen de opdrachtgever maar ook derden, de publieke opinie, de media, noem maar op. De onderzoeker zal daar op een of andere manier rekening mee houden. Een onderzoeksresultaat is 1, maar hoe je het brengt is minstens zo belangrijk. Dat geldt denk ik ook voor Meester Pieter van Vollenhoven. Uiteindelijk heeft alles zijn grenzen. Stel dat Pieter als onderzoeker op feiten stuit die bijzonder schadelijk zijn voor het koningshuis waardoor de hele familie Oranje niet meer te handhaven is. Wat doet hij dan?

Voor mij geldt dat hoe harder een onderzoeker roept dat hij onafhankelijk is hoe harder ik er aan ga twijfelen. Dat geldt ook voor rapporten met een dik stempel “ONAFHANKELIJK” waarin vervolgens de begrenzing en de afhankelijkheden impliciet zijn beschreven: ‘op basis van de ons ter beschikking gestelde gegevens stellen we vast dat...’.

Het blijft altijd een afweging voor de onderzoeker in de concrete situatie om zijn rol en positie te bepalen. Afhankelijk of niet.   

Update 14 november

Gisteren in Pauw en Witteman volgde een toelichting door Pieter van Vollenhoven. Het gaat hem vooral om de bescherming van mensen die gehoord worden, op basis van wettelijke bepalingen. Dat zij geen risico lopen als ze de  waarheid vertellen waar ‘niemand op zit te wachten’. Zij moeten niet strafrechtelijk vervolgd kunnen worden voor wat ze aan een onderzoekscommissie vertellen. Het gaat dus niet zozeer om de positie van de onderzoeker maar om de spelregels waaraan voldaan moet worden en welke bevoegdheden de onderzoeker precies heeft.