Vandaag een treffende bijdrage over DSB van Esther-Mirjam Sent, hoogleraar economische theorie in Nijmegen, in de Volkskrant. Zij merkt op dat de ondergang wordt toegeschreven aan falend, management, gebrekkig toezicht, de hetze door Lakeman en de berichtgeving in de media. Niemand heeft het over de klanten die vrijwillig de producten van de bank hebben afgenomen.

Toevallig - net als Esther-Mirjam - kwam ik vijf jaar geleden in gesprek over een hypotheek met DSB. Na een uitgebreid en ingewikkeld verhaal van de adviseur stelde ik een rekensom op en concludeerde dat ik veel te veel zou betalen als ik de offerte zou accepteren. De reactie van de adviseur was: “dat klopt, ik zou het zelf ook nooit doen”.  Ik kwam terecht bij een andere bank waar ik weliswaar een beter aanbod kreeg, maar nog steeds betaal ik meer dan - achteraf gezien - mogelijk en noodzakelijk was. Ook deze bank heeft me niet de beste optie verkocht. En inderdaad heb ik dat vrijwillig geaccepteerd.

Hoe komt dat nou? Ons gedrag, zegt Esther-Mirjam, wordt beinvloed door een gevaarlijke combinatie van hebzucht, beperkte rationaliteit en onrealistisch optimisme. We gaan niet zorgvuldig om met grote geldbedragen maar letten wel op de kleintjes. Het onrealistisch optimisme houdt in dat we denken dat ons bovengemiddeld vaak iets goeds zal overkomen en dat ons bovengemiddeld weinig iets slechts zal gebeuren. Als blijkt dat we de verkeerde keuze hebben gemaakt leidt dat tot allerlei beperkt rationeel gedrag. De verklaring daarvoor is dat we gericht zijn op het vermijden van verlies. Verlies en winst tellen niet even zwaar in onze beleving. De klanten steken niet de hand in eigen boezem. Als het goed met ons gaat denken we dat het aan onszelf te danken is. Als het slecht met ons gaat dan wijten we dat aan de omgeving.

Ik zie hier een parallel met de politieke besluitvorming. Bezuinigingen gaan vaak om tientjes en bedragen tot achter de komma. Er wordt uitvoerig gedebatteerd over hooguit 1% van de begroting. Maar in een weekend geven we miljarden uit om een bank van de ondergang te redden. Eenmaal gestarte projecten, bijvoorbeeld Betuwelijn, HSL of NZlijn, kunnen tussentijds rekenen op onvoorziene budgetverhogingen van honderden miljoenen tegelijk. Risico’s worden daarbij onderbelicht, optimisme overheerst.

De parallel is ook te zien bij de onderzoeken achteraf die over de vraag gaan: ”hoe heeft het zo ver kunnen komen?” De hand in eigen boezem steken is daarbij een zeldzaam verschijnsel.

Er zijn dus maatregelen nodig om ons te beschermen tegen de nadelige effecten van onze sterke neiging om het rooskleuriger voor te stellen. Bent u optimistisch over de haalbaarheid van deze maatregelen?

Reactie

De analyse met betrekking tot 'onrealistische optimisme' is ten dele waar. Consumenten kunnen te rooskleurig kijken naar hun mogelijkheden. Veralgemeniseren is echter gevaarlijk omdat met name Nederlanders – ondanks gebleken irrationaliteit - juist bekend staan als een spaarzaam en risicomijdend volk.

Daarnaast is 'onrealistisch optimisme' niet zelden de juist spil van economische groei (puntig verwoord door Gordon Gekko uit de film 'Wall street': 'Greed is good'). Ook al trappen consumenten collectief periodiek in de val van de - primair door het gebrek aan realisme veroorzaakte - (krediet)crisis.  Ook moet niet te makkelijk worden aangenomen dat het ingaan op achteraf gebleken slechte aanbiedingen 'onze eigen schuld' is. Van consumenten hoeft niet altijd te worden verwacht wat de motieven zijn van aanbieders of markten of dat ze de aanbieding geheel doorgronden (dat is nu juist de business case van de aanbieder). Daarnaast kunnen aanbieders net zo irrationeel zijn als dat van de doelgroep. De prijzenslag tussen supermarkten lijkt een rationele strategie om een zo groot mogelijk marktaandeel te verkrijgen, maar is destijds veroorzaakt door de commotie die ontstond over het salaris van Ahold topman Moberg.  

Met betrekking tot jouw onderzoek is mijn punt dit:

Het voordeel van de markt versus de overheid is de simpele ordening die uit de markt voortvloeit. Financiële dienstverleners zullen zich nu wel een paar keer bedenken voordat zij voor consumenten gevaarlijke ‘kleine letters’ in hun producten verwerken. Ook is niet te verwachten dat luchtvaartmaatschappijen ooit nog zullen terugkeren naar vliegtarieven van voor de komst van Easyjet en Ryanair. Die wetmatigheid lijkt mij te ontbreken in het openbaar bestuur. Er is geen enkele reden om te geloven dat bestuurlijke “missers” zoals de HSL of Noord Zuid lijn zich in de toekomst niet zullen herhalen.

 

Hartelijke groet,

 

Harvey Sandriman

senior consultant

Steenwinkel Kruithof associates